Aktualności arrow Profinews
18.08.2018.
 
Profinews
Profinews114A
Szanowni Państwo,

Chcielibyśmy zachęcić Państwa do przeczytania najnowszego numeru Profinews w całości poświęconemu implementacji PROFINET. Numer zawiera kilka obszernych artykułów zawierających przegląd i opisy dedykowanych układów scalonych ASIC, dostępnych na rynku procesorów ze stosem protokołu, układów testowych, wykorzystywanych przy budowie urządzeń chipów oraz samego stosu PROFINET.
Na rynku istnieje oczywiście więcej rozwiązań niż te opisane poniżej, można je znaleźć między innymi na stronie organizacji www.profibus.com, lub dowiedzieć się więcej na ten temat na szkoleniach czy warsztatach organizowanych przez członków organizacji.
Zamieszczone artykuły mogą być bardzo pomocne dla inżynierów zaczynających pracę nad budową urządzeń czy kontrolerów PROFINET.

W numerze między innymi znajdziemy:

  • Opis układu TPS-1 ze zintegrowanym stosem PROFINET, szeregowym (SPI) i równoległym interfejsem pozwalającym na komunikację z dodatkowym procesorem, portami I/O oraz portami ethernetowymi. Do uruchomienia układu potrzebny jest dodatkowy zewnętrzny flash z intersejsem SPI, 25-MHz kwarc, diody, transformator i gniazda RJ45. Układ pozwala na implementację urządzenia PROFINET klasy C na płytce o wielkości 260mm2. Dodatkowo układ pozwala na komunikację światłowodową. Profile PROFIsafe i PROFIdrive są zlokalizowane w wyższej warstwie aplikacji i muszą być zaimplementowane poza układem TPS-1. Układ można nabyć razem z zestawem rozuchowym, a firma KW-software ciągle rozwija zestaw kierując się wymaganiami rynku oraz specyficznymi aplikacjami klientów. Zdobyte w ten sposób doświadczenia i nowe funkcjonalności, po seriach intensywnych testów są udostępniane wszystkim użytkownikom TPS-1.
  • Opis połączenia stosu PROFINET firmy KW-Software i układu I210 Ehternet Controller firmy Intel dającej możliwość stworzenia zaawansowanego układu kontroli o dużej dokładności i małym odchyleniu jitter. Do tej pory urządzenia wspierające standard PROFINET IRT bazowały na drogich układach ASIC i FPGA, po stronie PC wymagana była specjalna karta. Przedstawione rozwiązania pozwala na wymierne oszczędności po stronie producenta, co powinno wpłynąć także na cenę rynkową produktów.
  • Rzeczywiste rozwiązanie firmy SOFTING oparte o własny stos PROFINET, przystosowany do implementacji na wielu platformach. Stos przeszedł pozytywną certyfikację na kilku urządzeniach i spełnia wymagania zgodne z klasą 3 Net Load Test, co gwarantuje maksymalną niezawodność komunikacji nawet przy bardzo dużym obciążeniu sieci. Artykuł opisuje wzięty z życia przykład stworzenia kontrolera PROFINET z wykorzystaniem implementacji stosu opartego o Real-Time Ethernet Module, układu FPGA Altera Cyclone III z 40 tys. elementami logicznymi, procesora NIOS II, 8MB pamięci flash i 32MB pamięci RAM.
  • Urządzenie PROFINET oparte o system Linuks. Na pierwszy rzut oka Linuksowi i PROFINET nie jest po drodze, pierwszy nie jest systemem czasu rzeczywistego, a drugi ma spore wymagania co do zasobów. Analizując wymagania zwykłych urządzeń I/O dochodzimy jednak do wniosku, że wymagana jest tylko zgodność z klasą PROFINET CC-A i RT-1. To ogranicza wymagania do obsługi cyklu o okresie 1ms oraz pojedynczego portu ethernet. Żadne dodatkowe zasoby sprzętowe nie są wymagane. A to z kolei prowadzi do wniosku, że prawie każdy Linuks z prawie każdym procesorem może być użyty do zbudowania urządzenia PROFINET. Pozostaje kwestia zaimplementowania stosu protokołu oraz aplikacji użytkownika. Jesteśmy to w stanie zrobić z pomocą narzędzia Port PROFINET DesignTool.


Więcej na ten temat można znaleźć w najnowszym numerze PROFINEWS114A.
 
Profinews114
Najnowszy numer Profinews poświęcony został w całości standardowi PROFINET. Można w nim znaleźć informacje o produktach, rozwiązanych problemach oraz aktualnych szkoleniach. W ciągu dwóch tygodni ukaże się Profinews nr 114A, w którym głównym tematem będzie implementacja PROFINET. Będzie można poczytać o aktualnych projektach, dostępnych na rynku kontrolerach oraz rozwiązaniach dotyczących urządzeń. Artykuły będą świetnym materiałem wyjściowym dla zaczynających projektowanie urządzeń pracujących w standardzie PROFINET, zwłaszcza dla zainteresowanych wdrożeniem najnowszych funkcjonalności zgodnych z wersją 2.3.

W tym numerze między innymi:

Wyprodukowany przez R.STAHL system zdalnych wejść/wyjść IS1+ jest jednym z pierwszych tego typu systemów wspierających PROFINET w automatyce procesowej, nawet w strefie 1 i 2. Połączenie optyczne "EX op is" pozwala na pracę w strefie EX oraz zapewnia poprawność transmisji danych nawet na dużych dystansach. Integracja z systemem jest zapewniona poprzez użycie standardu PROFINET GSDML. IS1+ zawiera funkcjonalności przeznaczone dla spodziewanego niedługo profilu "Remote IO for Process Automation (RIO for PA) for PROFINET.
Więcej na temat urządzenia na stronie producenta: STAHL.

HT SCOPE - narzędzie monitorujące sieci PROFIBUS, PROFINET, EtherNet/IP, Modbus TCP, standard Ethernet TCP/IP zostało rozbudowane ostatnio o funkcję generatora raportów umożliwiającą w łatwy sposób zebranie danych podczas fazy rozruchu i uruchomienia, a następnie zapisanie ich w formie szablonów excelowych. Szablon korzysta z danych wyeksportowanych przez TH SCOPE, ale bierze także pod uwagę wytyczne znajdujące się w przewodniku planowania i instalacji sieci PROFINET, który jest obecnie w przygotowaniu.
Przykładowy raport jest dostępny na stronie T+H.

Więcej artykułów znajdziecie Państwo w najnowszym numerze PROFINEWS114.
 
Profinews113
Szanowni Państwo,

Lider grupy roboczej PROFIdrive, pan Heiko Hack z Siemensa potwierdził, że przygotowywana w ramach PROFIdrive Community Project pierwsza wersja kodu Open Source dla kontrolerów PROFIdrive jest już dostępna pierwsza. Wspiera ona aplikacje napędów pracujących w pierwszej klasie urządzeń, a kolejnych funkcjonalności można się spodziewać w połowie roku. Rozszerzenia wspierające klasę 3 i 4 pojawią się w późniejszym terminie. Ostatnio zostało także udostępnione narzędzie testowe (PROFIdrive Profile tester) wspomagające producentów w przygotowaniu urządzeń do testów certyfikacyjnych. Jurij Zavgorodniy Software Manager z firmy Hilscher (odpowiedzialny także za stronę internetową projektu w ramach inicjatywy industrialNETworX open source) stwierdził, że chciałby aby następnymi celami było przygotowanie kodów PROFIdrive rozszerzonych o możliwość integracji z enkoderami i funkcjonalności profilu PROFIenergy. PROFIdrive Community Project powstał w 2011 roku, aby wspomóc wdrażanie profilu PROFIdrive przez producentów urządzeń. Na stronie internetowej można znaleźć sporo materiałów oraz forum, gdzie można otrzymać wsparcie. Powstało już nawet kilka działających urządzeń, głównie za sprawą Jenny Science AG (można na ten temat przeczytać tutaj). Projekt jest wspierany przez firmy Hilscher, Softing, Siemens (wspólnie z Renesas), KW-Software (wspólnie z Renesas), Mesco Engineering oraz HMS Industrial Networks. Otwarty kod jest gotowy do użycia i dostępny bez za darmo, bez żadnych dodatkowych licencji.

PROCENTEC przygotowało unikalne urządzenie do szkolenia PROFIBUS. SIO4DP jest uważane za pierwsze dedykowane urządzenie treningowe dla tej magistrali. SIO4DP to prosty slave PROFIBUS wyposażony w 4-bitowe wejście i 4-bitowe wyjście, ale jego unikalną cechą jest to, że potrafi naśladować awarie sieci. Urządzenie jest także w stanie wygenerować błąd poprzez usunięcie się fizycznie z magistrali po czasie ustawionym w pliku GSD. SIO4DP może być z powodzeniem używana w szkoleniach na certyfikowanych inżynierów PROFIBUS, szkoleniach z rozwiązywania problemów, konfiguracji urządzeń, sprawdza się doskonale jako część zestawu szkoleniowego. Urządzenie jest zaprojektowane jako w pełni funkcjonalny moduł I/O, może więc być wykorzystywane w prawdziwych aplikacjach. Zdaniem PROCENTEC razem z ProfiTrace stanowi świetny zestaw szkoleniowy, ponieważ pozwala na symulację usterek off-line, co później przekłada się na podejmowanie bardziej odpowiednich działań w przypadku wystąpienia rzeczywistych usterek magistrali. Dla ośrodków szkoleniowych i edukacyjnych przewidziane są zniżki. Szczegółowe informacje można uzyskać na stronach PROCENTEC.

Więcej wiadomości ze świata PROFIBUS i PROFINET w najnowszym numerze PROFINEWS113.
 
Profinews112
Szanowni Państwo,

W najnowszym numerze PROFINEWS przeczytać można wypowiedzi szefów FDI LLC na temat przyszłości standardu. O poniższej sprawie pisaliśmy już kilka miesięcy wcześniej.

Według słów dyrektora wykonawczego FDI Cooperation Achima Laubensteina z ABB w roku 2015 produkty FDI mogą trafić na rynek. Pierwsza wersja dokumentacji została opublikowana i przekazana do IEC w celu włączenia do standardu IEC-61769.

FDI czyli Field Device Integration ma na celu dostarczenie jednej spójnej odpowiedzi na obecność dwóch technologii, które zdominowały świat inżynierii urządzeń, integracji i zarządzania - EDD i FDT. Obie technologie mają swoich zwolenników, a użytkownicy muszą dokonać wyboru stawiając na jedną z nich, lub posługiwać się obiema. Tych samych wyborów muszą dokonać producenci urządzeń, ponieważ zła decyzja będzie miała wpływ na poniesienie dodatkowych kosztów związanych chociażby z umiejętnościami personelu, czy złożonością procesów.

PI jest jedną z pięciu fundacji działających w branży automatyki, które zjednoczyły się w 2011 roku pod szyldem "FDI Cooperation", aby sprawdzić czy możliwe do osiągnięcia jest jedno wspólne rozwiązanie. W listopadzie ubiegłego roku na konferencji prasowej w Niemczech ogłoszono, że specyfikacja została opublikowana i przekazana do IEC w celu włączenia do międzynarodowego standardu. IEC jest w trakcie organizowania komitetu złożonego z międzynarodowych ekspertów mającego głosować nad projektem specyfikacji. Został także przedstawiony demonstracyjny projekt systemu złożonego z urządzeń pochodzących od sześciu producentów.

Achim Laubenstein w wywiadzie dla PROFINEWS powiedział, że kolejnym krokiem procedury jest włączenie dokumentacji do nowej wersji standardu. Być może konieczne będzie jeszcze jedno głosowanie czy FDI ma się stać częścią normy IEC-61769. Według Laubensteina może to się stać pod koniec 2014 roku. "Wraz z tą publikacją, FDI osiągnie swój najważniejszy kamień milowy. Nie mogę się doczekać nowych narzędzi deweloperskich FDI, które pozwolą producentom na rozpoczęcie wdrażania w życie produktów opartych na opublikowanym standardzie FDI."

Hans-Georg Kumpfmueller, przewodniczący FDI Cooperation, reprezentujący także firmę Siemens stwierdził, że z pomocą FDI integracja urządzeń będzie łatwiejsza, przewidywalna i spójna. Podkreślił także, że włączenie do standardu nie jest końcem drogi. "FDI będzie rozwijana w oparciu o doświadczenia zdobyte w fazie utrzymania. Lista naszych życzeń jest długa, także więc można oczekiwać dodatkowych funkcjonalności, jtakich jak zwiększenie liczby protokołów objętych normą, czy łatwiejsze metody testowania".

Specyfikację FDI można pobrać ze strony FDI Cooperation.


Firma WAGO wprowadziła na rybek nowe couplery 750-375 i 750-277 zgodne ze standardem PROFINET w wersji 2.3. Oba urządzenia są wyposażone w 2-portowy switch pozwalający na podłączenie do topologii sieci oraz wykorzystania LLDP do wymiany urządzenia bez ponownego programowania. Nowe funkcje obejmują profil PROFIenergy, funkcjonalności serwera Ipar, funkcje Tool Callig Interface oraz PROFIsafe. Coupler 750-375 obsługuje ponadto funkcje "Shared Devices".
Szczegółów można dowiedzieć się na stronie producenta: WAGO.

Nowe wersje oprogramowania TH SCOPE i TH LINK firmy TREBING+HIMSTEDT potrafią przedstawiać topologię sieci PROFINET w postaci graficznej i zapisać ją w formacie pdf. Raporty na temat statusu sieci produkcyjnej zarówno PROFIBUS, jak i PROFINET są dostępne za pomocą protokołu SNMP. Ponadto oprogramowanie TH LINK posiada ulepszoną wersję interfejsu użytkownika. Więcej na stronie producenta TREBING+HIMSTEDT.

Więcej wiadomości ze świata PROFIBUS i PROFINET w najnowszym numerze PROFINEWS112.
 
Profinews111
Szanowni Państwo,
Tegoroczne targi SPS/IPC/Drives po raz kolejny okazały się rekordowe, przez 3 dni odwiedziło je ponad 60 tysięcy osób, czyli około 10% więcej niż przed rokiem. Także stoisko PI było większe niż poprzednio, powiększone o przestrzeń "wypożyczoną" od HMS Industrial Communications. Rociągnięta na prawie całą ścianę, 11-metrowa prezentacja PROFINET prawie dorównywała wielkością aplikacji PROFIBUS oraz ścianie z IO-Link. Zainteresowanie stoiskiem nie słabło przez wszystkie 3 dni targów.

Poniżej zamieszczamy linki do materiałów nagranych podczas SPS/IPC/Drives:
Guided Tour from PROFIblog.
Official Booth Tour.

Tak jak wspominaliśmy wcześniej, podczas targów miała miejsce premiera aplikacji PROFINEWS na urządzenia mobilne z systemami IOS i Android. To już piąta generacja pisma od czasu powstania w 1994 roku.

Najnowszy numer PROFINEWS został w dużej mierze poświęcony zakończonym właśnie targom. Można w nim znaleźć prezentacje GE Intelligent Platforms, Emerson Process Management, Innovasic, czy wystąpienie prezesa PI International na temat napędów w automatyce. Zapraszamy do zapoznania się z całością numeru: PROFINEWS111.
 
Profinews110
Szanowni Państwo,
FDI Cooperation, LLC którego członkiem jest PI wydało nową wersję dokumentacji technicznej dotyczącej technologii Field Device Integration oraz przygotowało demo zestawu uruchomieniowego pozwalającego producentom urządzeń przygotować zgodne ze specyfikacją produkty i systemy. Nowa wersja dokumentacji FDI wraz z najnowszą specyfikacją EDDL (Electronic Device Description Language) zostały przekazane do Międzynarodowej Komisji Elektrotechnicznej (IEC), gdzie oba dokumenty będą przedmiotem głosowania, które ma doprowadzić do włączenia ich do europejskiej normy IEC 62769.
U podstaw specyfikacji FDI leży koncepcja pakietów urządzeń. Każde urządzenia jest reprezentowane przez pakiet, który może być dostosowany do złożoności i wymagań danego urządzenia. Ten pojedynczy pakiet urządzenia (Device Package) współpracuje ze wszystkimi systemami oraz narzędziami, co ułatwia prace deweloperskie oraz integrację urządzeń. Użytkownicy będą mogli także łatwiej zarządzać informacjami pochodzącymi z wielu platform technologicznych. Zintegrowane środowisko programistyczne (IDE) zawiera tokenizery dla standardów FF, HART i PROFIBUS.
Demonstracja standardu pokazująca funkcjonalność FDI z użyciem urządzeń pochodzących od sześciu różnych producentów odbyła się na ostatnim Walnym Zgromadzeniu NAMUR. Demonstracja była zorganizowana przez firmę Siemens, pracujący dla niej Hans-Georg Kumpfmüller, pełniący jednocześnie funkcję przewodniczącego zarządu FDI LLC stwierdził, że użytkownicy końcowi mają tylko jeden wybór, aby iść do przodu i jest nim właśnie FDI.
Specyfikację FDI można pobrać ze strony FDI Cooperation.

Na rynku dostępny jest już układ netRAPID. Jest to cyfrowy interfejs urządzeń PROFINET I/O wielkości znaczka pocztowego. Zaprojektowany na bazie układów netX jest w stanie obsłużyć komunikację ethernetową czasu rzeczywistego, potrzebuje jedynie złącza sieciowego oraz dodatkowych diod LED. Układ jest zgodny z ostatnią specyfikacją PROFINET. netRAPID będzie pokazywany na targach SPS/IPC/Drives. Więcej o układzie można dowiedziać się na stronach producenta: HILSCHER.

Najnowszy numer Profinews przypomina także o nadchodzących w przyszłym tygodniu targach SPS/IPC/Drives, na które organizacja PI przygotowała zestaw prezentacji. Podczas targów swoją premierę będzie miała także aplikacja Profinews na urządzenia mobilne.

Więcej wiadomości ze świata PROFIBUS i PROFINET można przeczytać w najnowszym numerze PROFINEWS:: PROFINEWS110
 
Profinews109
Szwedzki oddział organizacji PI obchodzi swoje 20 urodziny. Co ciekawe, jedną z pierwszych instalacji wykorzystujących PROFIBUS w Szwecji była wyrzutnia rakiet w centrum kosmicznym w Kurinie. Projekt był realizowany przez P&L, które pełni teraz rolę centrum kompetencyjnego (PICC) Profibus.

26 listopada, podczas tegorocznych targów SPS/IPC/Drivers w Norymberdze udostępniona zostanie aplikacja PROFINEWS na urządzenia mobilne z systemami IOS i Android. Projekt był przygotowywany około roku czasu. Artykuły w wersji mobilinej będą udostępniane na bieżąco, a dotychczasowa wersja internetowa będzie wychodziła tak jak do tej pory w cyklu miesięcznym.

Więcej wiadomości ze świata PROFIBUS i PROFINET można przeczytać w najnowszym numerze PROFINEWS: PROFINEWS109.
 
Profinews108
"Od dziesięcioleci specjaliści zajmujący się automatyzacją przemysłu dyskutują na temat kiedy standardy automatyki przemysłowej w pełni pokryją obszar automatyki procesowej. Ostatnie przejęcie Invensys przez Schneider Electronic na nowo rozpaliło tą dyskusję. To prawda, że coraz więcej koncepcji automatyki przemysłowej przecieka do automatyki procesowej, ale cały czas występują między nimi znaczące różnice. Jedną z największych jest otwartość systemu, która w automatyce przemysłowej rozciąga się od systemów w dół do czujników i siłowników. Dla kontrastu automatyka procesowa jest bardziej podzielona, otwartość kończy się poziomie systemu ze względu na bezpieczeństwo i wymagania co do niezawodności.

Obie koncepcje są ważne. W automatyce przemysłowej obszary bezpieczne mogą być chronione przed nieuprawnionym dostępem do urządzeń takich jak skanery laserowe czy kurtyny świetlne. W automatyce procesowej obszary nie zdefiniowane jako bezpieczne są dużo bardziej niebezpieczne i mogą mieć wpływ na setki lub tysiące ludzi. Te obszary nie mogą być wykazanane jako bezpieczne przy wykorzystaniu tych samych metod opartych o bezpośredni pomiar. Kryteria urządzeń pracujących w automatyzacji procesu muszą być o wiele bardziej restrykcyjne. Dodatkowym wyzwaniem są o linie technologiczne działające na zewnątrz, w trudnych warunkach, czy rozłożone na dużych obszarach.
PROFIBUS położył kamień węgielny pod standard spełniający wymogi bezpieczeństwa w obu tych obszarach. W mojej opinii PROFIBUS DP jest i pozostanie najbardziej udanym protokołem komunikacyjnym zarówno w automatyce przemysłowej, jaki i procesowej. PROFIBUS PA jest jest uznanym i sprawdzonym rozwiązaniem w automatyce procesowej. PROFINET dobrze sprawuje się w automatyce fabryk i wierzę, że jego rola będzie rosnąć także w automatyce procesów, chociaż prawdopodobnie nie w obszarach bezpiecznych, obszarach dystrybucji energii, czy tam, gdzie wymagane są znaczne odległości. Nie można natomiast zapominać, że PROFINET umożliwia protokołom takim jak PROFIBUS PA na łatwą integrację za pomocą proxy, dlatego korzyści wynikające z użycia obu systemów można łatwo połączyć w środowisku procesowym. Na tą chwilę to zwycięska kombinacja!

Tak więc czy automatyka procesowa zostanie wchłonięta przez automatykę przemysłową? Nie, ale obie będą z pewnością uczyć się od siebie nawzajem."

Klaus-Peter Lindner, PNO Board Member

W najnowszym numerze PROFINEWS można znaleźć przegląd aplikacji zrealizowanych w oparciu o PROFIBUS, opis najnowszych produktów branżowych, a także informacje z lokalnych organizacji: PROFINEWS108
 
Profinews107
Wybór systemów PROFIBUS DP i PA zapewnił płynny start nowej sieci przemysłowej w rafinerii cukrowej w Luizjanie. Nie często zdarza się, że zespół inżynierów posiada możliwość budowy nowej rafinerii cukru. W rzeczywistości nowa rafineria w Gramercy, LA to pierwszy tego typu obiekt budowany w Stanach Zjednoczonych od 40 lat. A technologia PROFIBUS okazała się kluczowym elementem w osiągnięciu bezproblemowego rozruchu. Menażerowie za pomocą nowej technologii chcieli osiągnąć lepszą kontrolę procesu, ale otrzymali wiele dodatkowych korzyści wliczając w to lepszą efektywność energetyczną, redukcję pary, polepszenie wydajności i poprawę jakości produktów.
Rafineria powstała jako spółka join venture giganta rolniczego Cargill i grupy Louisiana Sugar Growers Association, a na inwestycję przeznaczono 220 milionów dolarów. Kontrolery PCS 7 stworzyły platformę bazową wraz z redundantnymi serwerami dla stacji operatorskich. Osobny serwer został dedykowany pod zadania administracyjne. Sieć PROFIBUS DP i PA stanowiąca podstawę sieci sterowania została zaprojektowana w topologii pierścienia światłowodowego. Sterowanie silnikami zostało umieszczone w trzech ośrodkach kontrolnych (motor control center - MCC) dostarczonych z okablowaniem umożliwiającym podpięcie do pierścienia oraz na zewnątrz.
Pierścień światłowodowy okazał się pomocny podczas rozwoju i uruchamiania. Zarząd pojął decyzję, aby nie zatrzymywać procesu podczas zmiany systemu, tak więc inżynierowie po prostu odłączyli stary pierścień, przełączyli sterowanie na nową sieć i podłączyli nowy pierścień. Zarząd poinformował, że realizacja automatyki dla całej rafinerii przebiegła wzorowo.
Kontrola silników została zrealizowana za pomocą układu Simens Simocode Pro wyposażonego w funkcje zabezpieczające, diagnostykę kluczowych elementów, a także zbierającego dane statystyczne i obsługowe. Układ pozwala także na zdalną konfigurację i eliminuje potrzebę dodatkowego kontrolera używanego do sprawdzenia rotacji podczas rozruchu.

Nowe narzędzie diagnostyczne autorstwa PROCENTEC - Netilities - wspierające standard PROFINET pomaga przy rozwiązywaniu problemów z siecią. Aplikacja generuje online listę urządzeń podłączonych do sieci, a także zapewnia przegląd stanu oraz niezawodności sieci. Pola informacyjne podają na bieżąco informacje o zdiagnozowanych problemach, a statystyki podają poszczególne czasy cyklów, informacje o uszkodzonych telegramach, rozmiarze przekazywanych danych itp. Netilities umożliwia ponadto ustawienie nazw urządzeń oraz adresów IP. Szczegółowe informacje na temat Netilities możemy uzyskać na stronie PROCENTEC.

Więcej wiadomości ze świata PROFIBUS i PROFINET można przeczytać w najnowszym numerze PROFINEWS: PROFINEWS107
 
«« start « poprz. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 nast. » koniec »»

Pozycje :: 53 - 65 z 105